Spojrzenie na Wschód: od Krymu do (auto)terapii

Przez lata wszyscy oczekiwali westernizacji Europy Wschodniej, tymczasem zaszedł proces odwrotny: to Zachód upodobnił się do Wschodu. Rosyjska inwazja spowodowała również paradoksalne zacieśnienie relacji między tymi obszarami. Patrzenie tylko na Wschód, bez analizy tego co dzieje się dookoła, niewiele już nam daje.

Teraz możemy powiedzieć, że mieliśmy nosa, niestety. W styczniu 2019 r. zaczęliśmy cykl „Spojrzenie na Wschód”, wspólną inicjatywę Centrum Kultury Zamek oraz Instytutu Wschodniego UAM. Naszym pierwszym gościem był Paweł Semmler, autor wydanej kilka miesięcy wcześniej książki pt. „Krym. Znikający półwysep”. Od aneksji Krymu przez Rosję minęło już prawie pięć lat i był to moment, w którym nieco już do tego faktu przywykliśmy. Krym znikał z naszych oczu. Planując cykl myśleliśmy szeroko o literaturze i poznawaniu Europy Wschodniej. Chcieliśmy dyskutować o polskim opisywaniu tej części świata, oraz przybliżać literackie głosy z regionu. Z perspektywy czasu wygląda na to, że mieliśmy świadomość, że to właśnie rosyjska agresja na Ukrainę z z 2014 r. zdefiniuje wschodnioeuropejską rzeczywistość i naszą relację z tym regionem w kolejnych latach.

W ciągu pięciu lat trwania cyklu zrealizowaliśmy siedemnaście spotkań, na których gościliśmy dziewiętnaścioro autorek i autorów. Dominowali nasi rodacy, ale rozmawialiśmy również z Siergiejem Lebiediewem (Rosja), Kapką Kassabovą (Bułgaria/Wlk. Brytania), Jurijem Wynnyczukiem (Ukraina), oraz Peterem Pomerantsevem (Wlk. Brytania). Niektórzy – jak Lebiediew i Kassabova – gościli u nas dwukrotnie, budując z publicznością i organizatorami szczególną relację.

Gdyby spróbować zarysować mapę podejmowanych przez nas tematów to skrajnym punktem na zachodzie byłby Budapeszt (Dominik Hejj, „Węgry na nowo. Jak Wiktor Orban zaprogramował narodową tożsamość”), na południu jeziora Ochryda i Prespa (Kapka Kassabova, „W stronę Ochrydy. Podróż przez wojnę i pokój”), oraz Gruzja (Stasia Budzisz, „Pokazucha. Na gruzińskich zasadach”), a na wschodzie Birobidżan (Agata Maksimowska, „Birobidżan. Ziemia, na której mieliśmy być szczęśliwi”). Trudniej określić granicę północną, ale rozciągałby się ona między Kaliningradem (Paulina Siegień „Miasto bajka”) a rozproszonymi w tundrze, dawnymi obozami pracy „archipelagu GUŁAG” (Siergiej Lebiediew, „Granica zapomnienia”).

Dominowała oczywiście literatura faktu, gdzie oprócz klasycznych reportaży znalazły się również biografia (Aleksander Kaczorowski, „Babel. Człowiek bez losu”) oraz refleksja politologiczna (Peter Pomerantsev, „To nie jest propaganda”). Nie zabrakło beleterystyki – oprócz wspomnianego Lebiediewa, który gościł również z „Dziećmi Kronosa”, rozmawialiśmy także z Jurijem Wynnyczukiem, autorem lwowskiej epopei „Tango śmierci”.

Jak wszyscy w tym okresie musieliśmy zmierzyć się z wyzwaniami pandemii, w trakcie której organizowaliśmy dyskusje zdalne, oraz spotkania w Zamku bez publiczności, transmitowane w mediach społecznościowych. Największym wstrząsem była jednak dla nas inwazja Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. Po pierwszym szoku, który kazał poważnie zastanowić się nad sensem dotychczasowych spotkań, powróciliśmy z dyskusją zatytułowaną „Byliśmy głupi”? Bez wątpienia był to ważny moment dla naszej refleksji o Europie Wschodniej. W artykule „Patrzyliśmy na Wschód, ale nie tam gdzie należało”, opublikowanym na łamach portalu Zamek Czyta, napisałem: Dwa dni po rozpoczęciu agresji zadzwonił do mnie Zbyszek Rokita – obecnie znany jako „śląski” laureat Nike, przez wiele lat jednak również redaktor dwumiesięcznika „Nowa Europa Wschodnia”. – „Mam poczucie, że dziesięć lat zajmowania się Wschodem nic mi nie dało. Gość spod sklepu, który od zawsze powtarzał, że «ruskie to skur…» okazał się mądrzejszy ode mnie” – wyznał. Ja czułem dokładnie to samo.

I dalej: Każdy z nas miał przecież cały katalog wyjaśnień dla Rosji i Europy Wschodniej. Wiele z nich legło w gruzach, gdy Rosja znów stała się wcieleniem stereotypów o agresji, bezwzględności oraz bylejakości (którą symbolizuje memiczna nieudolność armii). Obecnie w miejscu przekonań widzę głównie znaki zapytania. Wiem, że wielu innych obserwatorów poradzieckiego Wschodu czuje się podobnie. Nie powinniśmy przechodzić nad nimi do porządku dziennego.

Nie przeszliśmy. Do dyskusji nad tym, czy byliśmy głupi, zaprosiliśmy autorów, którzy już u nas gościli – Jędrzeja Morawieckiego i Paulinę Siegień – a także Marię Domańską z Ośrodka Studiów Wschodnich. Z czasem zaczęło narastać w nas przekonanie, że omówiliśmy już bardzo szeroki wachlarz tematów, a polityka i metaforyczna geografia postawiły świat na głowie. Przez lata wszyscy oczekiwali westernizacji Europy Wschodniej, tymczasem zaszedł proces odwrotny: to Zachód upodobnił się do Wschodu (co zauważył już nasz wcześniejszy gość, Peter Pomerantsev). Rosyjska inwazja spowodowała również paradoksalne zacieśnienie relacji między tymi obszarami. Patrzenie tylko na Wschód, bez analizy tego co dzieje się dookoła, niewiele już nam daje.

Być może symbolicznym jest również, że nasz cykl zakończyliśmy spotkaniem wokół książki Kuby Benedyczaka „Oddział chorych na Rosję”. Zaczęliśmy od Krymu, skończyliśmy na (auto)terapii. Czas na nowe otwarcie.

Autor tekstu: dr Piotr Oleksy z Wydziału Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Był pomysłodawcą i kuratorem cyklu „Spojrzenie na Wschód”

SPOJRZENIE NA WSCHÓD

styczeń 2019 – grudzień 2024

kurator programu: Piotr Oleksy

organizator: Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu

Program spotkań:

24.01.2019 „Krym. Znikający półwysep”. Spotkanie z Pawłem Semmlerem, autorem książki; moderator: Piotr Oleksy
współpraca: Instytut Wschodni Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Tekst zapowiadający cykl i pierwsze spotkanie:
https://www.zamekczyta.pl/spojrzenie-na-wschod/

4.03.2019 „Granica zapomnienia”. Spotkanie z Siergiejem Lebiediewem, autorem książki i Grzegorzem Szymczakiem, tłumaczem książki, moderator: Piotr Oleksy, tłumaczenie: Agnieszka Smólczyńska-Wiechetek
współpraca: Instytut Wschodni Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydawnictwo Claroscuro

4.04.2019 „Birobidżan. Ziemia, na której mieliśmy być szczęśliwi”. Spotkanie z Agatą Maksimowską, autorką książki; moderatorka: Agnieszka Smólczyńska-Wiechetek
współpraca: Instytut Wschodni Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydawnictwo Czarne

25.06.2019 „Granica. Na krawędzi Europy”. Spotkanie z Kapką Kassabovą, autorką książki, moderator: Piotr Oleksy, tłumaczenie: Szymon Nowak
współpraca: Instytut Wschodni Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydawnictwo Czarne

22.10.2019 „Pokazucha. Na gruzińskich zasadach”. Spotkanie ze Stasią Budzisz, autorką książki
moderator: Piotr Oleksy
współpraca: Instytut Wschodni Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydawnictwo Poznańskie

3.12.2019 „Ojczyzna dobrej jakości. Reportaże z Białorusi”. Spotkanie z Jędrzejem Morawieckim, Katarzyną Kwiatkowską-Moskalewicz, Anetą Prymaką-Oniszk, autorami książki, moderatorka: Agnieszka Smólczyńska-Wiechetek
współpraca: Instytut Wschodni Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydawnictwo Czarne

28.01.2020 „Tango śmierci”. Spotkanie z Jurijem Wynnyczukiem, autorem książki, moderator: Piotr Oleksy
współpraca: Instytut Wschodni Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

20.11.2020 „Dzieci Kronosa”. Spotkanie on-line w ramach Festiwalu Fabuły z Siergiejem Lebiediewem, moderator: Piotr Oleksy, tłumaczenie: Agnieszka Smólczyńska-Wiechetek

Tekst Piotra Oleksego o „Dzieciach Kronosa”:
 https://www.zamekczyta.pl/mniejszosc-czyli-fatum/

8.12.2020 „Mołdawia. Państwo niekonieczne”. Spotkanie on-line z Kamilem Całusem, autorem książki; moderator: Piotr Oleksy
współpraca: Katedra Studiów Wschodnich UAM, Wydawnictwo Czarne

11.03.2021 „To nie jest propaganda”. Spotkanie on-line z Petrem Pomerantsevem, autorem książki; moderator: Piotr Oleksy, tłumaczenie: Szymon Nowak
współpraca: Katedra Studiów Wschodnich UAM, Wydawnictwo Krytyka Polityczna

Tekst Piotra Oleksego o książce:
https://www.zamekczyta.pl/peter-pomerantsev-wojna-ktorej-nie-mozemy-wygrac/

13.04.2021 „W stronę Ochrydy. Podróż przez wojnę i pokój”. Spotkanie on-line z Kapką Kassabovą, autorką książki; moderator: Piotr Oleksy, tłumaczenie: Szymon Nowak
współpraca: Katedra Studiów Wschodnich UAM, Wydawnictwo Czarne

Tekst Piotra Oleksego o książce:
https://www.zamekczyta.pl/balkany-realne-do-bolu-kapka-kassabova/

16.11.2021„Miasto Bajka. Wiele historii Kaliningradu”. Spotkanie z Pauliną Siegień, autorką książki; moderator: Piotr Oleksy
współpraca: Wydawnictwo Czarne
PJM

Tekst Piotra Oleksego o książce:
https://www.zamekczyta.pl/kaliningrad-nadprodukcja-znaczen-paulina-siegien/

28.04.2022 „Byliśmy głupi?” Spotkanie z Pauliną Siegień, Marią Domańską, Jędrzejem Morawieckim, moderator: Piotr Oleksy
PJM

Tekst Piotra Oleksego o spotkaniu:
https://www.zamekczyta.pl/patrzylismy-na-wschod-ale-nie-tam-gdzie-nalezalo/

12.12.2022 „Węgry na nowo. Jak Viktor Orbán zaprogramował narodową tożsamość”. Spotkanie z Dominikiem Héjjem, autorem książki; moderator: Piotr Oleksy

18.04.2023 „Opór. Ukraińcy wobec rosyjskiej inwazji”. Spotkanie z Pawłem Pieniążkiem, autorem książki; moderator: Piotr Oleksy

5.03.2024 „Babel. Człowiek bez losu” – spotkanie z Aleksandrem Kaczorowskim, autorem książki; moderator: Piotr Oleksy
PJM

3.12.2024 „Oddział chorych na Rosję. Opowieść o Rosjanach czasów putinizmu”. Spotkanie z Kubą Benedyczakiem, autorem książki; moderator: Piotr Oleksy

Drukuj